Para karşılığı hızlı bilimsel yayın

Akademik yayınlarda parayı bastırana ekspres yol açılabilir mi? Bazı dergiler ek ücret karşılığı olağanüstü hızlı inceleme garantisi ve hızlı yayın imkânı sağlıyor.



Araştırmacıların ve yayınların sayılarının artmaya başladığı 1940’lardan beri kullanılan “peer review” sisteminde bilimsel dergilere gönderilen bütün çalışmalar yayınlanmadan önce iki veya daha fazla uzman (hakem) tarafından gözden geçirilir, hatalar ve eksikler olup olmadığına bakılır. Ancak son yıllarda yayın hacminin çok artmasından dolayı sistem şişiyor, en iyi dergilerin kendilerine gelen makaleleleri inceleyip yayınlamaları bazen bir yıl, bazen daha fazla sürebiliyor.

Bilim etiğinin temelinde yatan evrenselcilik ve hakkaniyet normları sayesinde, “peer review” sistemi herkese eşit davranır. Genellikle. Avustralyalı psikolog Alex Holcombe bu kuralı çiğneyen bazı dergiler keşfetti. Bu dergiler (ve daha kimbilir kaç tanesi) makale gönderen yazarlara, ek ücret karşılığında kısa bir zaman içinde hakem incelemesinden geçme garantisi sunuyor. Sözgelişi “Obesity Reviews” 1000$ karşılığı on iş günü içinde incelemeyi bitirme garantisi veriyor. “Journal of Medical Internet Research” ise 450$ karşılığında 15 günde inceleme, kabulden sonra bir ay içinde yayınlama garantisi veriyor. Bununla beraber, hiç bir dergi para karşılığı makaleyi kabul etme garantisi vermiyor tabii ki.

Dergiler bu uygulamanın tez bitirme, fon yenileme gibi sebeplerle yayınlarını acil olarak bastırma ihtiyacında olan araştırmacılara yönelik olduğunu savunuyor. Hatta bazıları bu uygulamaya kızanların uçaklarda “business class” uçanlara da kızması gerektiğini söyleyebiliyor.

Ama uçaklar ekonomidekileri de, business’dekileri de aynı sürede aynı mesafeye götürür. Burada ise açık bir ayrım söz konusu. Bu dergilerin bir kısmı açık erişimli olduklarından uzun vadeli hosting masraflarını karşılamak için ücret istemeleri doğal. Ancak hızlandırma ücreti normal ücrete ekleniyor, ve hızlı incelemenin hosting masrafına eklediği hiç birşey yok.

Bu dergilerin yayın kurulları hızlı inceleme veya normal inceleme sonucunda makale kalitesinde hiç bir fark olmadığını iddia etseler de, işin içine para girdiğinde yozlaşma kaçınılmazdır. Meselâ aklıma şöyle şeyler geliyor:

Bu iş aslında rüşvet vermekle aynı şey. Rüşveti memura ya normalde yapmayacağı bir şeyi yapsın diye verirsin, ya da yapması gereken bir işi seni oyalamadan, evrakını kaybetmeden adam gibi yapsın diye. E kısa zamanda inceleyip yayınlamak elindeyse, ama bunun için fazladan para istiyorsan, rüşvet alıyorsundur.

İncelemeyi hızlı yapmak dergiye değil hakeme bağlıdır. Hakeme on gün, bilemedin üç hafta içinde bunu oku ve etraflıca değerlendir dediğinde o makale iyice incelenebilir mi? Belki kısa ve çok derin olmayan makalelerde ancak.

Dergi hızlı inceleme için fazladan para alıyorsa bunun bir kısmını illa ki hakeme aktarmalıdır, yoksa hakem enayi mi de işini gücünü bırakıp makaleyle ilgilensin? Bu durumda hakem, para almadığı makalelerle aynı şekilde düşünecek mi? Bariz kötü olan makaleleri reddedecek tabii, ama kararsız kaldığı, başka türlü olsa reddedeceği makaleleri kabul edecektir ki, daha fazla inceleme gelmeye devam etsin.

“Bilimcinin prensipleri vardır, yapmaz” diyebilirsiniz. Para geliyorsa prensip mrensip kalmaz. Söz gelişi, özel üniversitelerde ders veren tam veya yarı zamanlı hocalara bakın. Çoğu devlet üniversitesindeki öğrencilerine kan kusturur, ama özel üniversitedeki öğrencileri, daha az gayretli bile olsalar pamuklara sarar. Neden? Öğrenci şikâyet etmesin, sözleşmesi yenilensin diye. Keza dergiler de, çoğunlukla red veren hakemlere “hoca sen ekmeğimizle oynuyorsun” diyerek daha fazla makale göndermeyebilirler.

Bazıları bu işten bir kariyer yapabilirler. Meselâ “Review of Corporate Finance” aldığı 1000$ hızlı inceleme ücretinin 800 dolarını hakeme veriyor. Haftada bir inceleme yapsan güzel bir geçim kapısı. Ama sürekli olmasını sağlamak için bazı “esneklikler” yapmak şartıyla.

Dergiler hızlı inceleme yapılan makalelerin diğer makalelerin yayınını etkilemeyeceğini söylüyor. Sadece birkaç tane hızlı inceleme makalesi varsa tabii ki etkilemez. Ama ya makalelerin çoğu hızlı inceleme isterse? Her derginin kaç hakemi olduğu aşağı yukarı bellidir. Yavaş incelenenler hep geride kalacak, bir türlü onlara incelenme sırası gelmeyecek. Bir yerden sonra herkes hızlı inceleme istemek zorunda kalacak. Dergi gelen güzel parayı kaybetmek istemiyorsa inceleme kriterlerini pekâlâ düşürebilir. Böyle gide gide, parasını verenin makalesini bastırdığı sahte dergilere dönüşürler.

Alex Holcombe hızlı inceleme uygulamasının kaldırılması için bir açık mektup hazırlanmasına önayak oluyor. İmza verip protestonuzu belirtebilirsiniz.

Reklamlar

Kaan Öztürk hakkında

Kaan Öztürk İstanbul’da doğdu. İstanbul Lisesi ve Boğaziçi Fizik mezunu. Rice Üniversitesi‘nde uzay fiziği alanında doktora yaptı. Işık ve Yeditepe üniversitelerinde ders verdi. 2015-2016 döneminde Rice'da ziyaretçi araştırmacı olarak çalıştı. Bugünlerde Sabancı Üniversitesi'nde optimizasyon ve yapay öğrenme konularında doktoraüstü araştırmacı olarak çalışıyor.

16 Nisan 2011 tarihinde Akademik içinde yayınlandı. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin. 2 Yorum.

  1. Ama tabi ki yayın ücreti talep eden her derginin akademik alanın yayın kriterlerini suistimal edeceği gibi bir sonuca varmamak gerekiyor. Açık erişimli, yayın ücreti alan ve çok prestijli dergiler de mevcut.

  1. Geri bildirim: Dr. Kaan Öztürk – Para karşılığı hızlı bilimsel yayın «

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: